HIV در بارداری می‌تواند نگرانی‌های زیادی درباره سلامت مادر، جنین و آینده نوزاد ایجاد کند؛ اما ابتلا به HIV به معنی انتقال حتمی ویروس به کودک نیست. امروزه با تشخیص به‌موقع، شروع و ادامه منظم درمان ضد رتروویروسی، پایش بار ویروسی، مراقبت مناسب هنگام زایمان و دریافت دارو برای نوزاد می‌توان احتمال انتقال این بیماری از مادر به فرزند را به میزان بسیار زیادی کاهش داد.
HIV می‌تواند در دوران بارداری، هنگام زایمان و از طریق شیردهی منتقل شود؛ بنابراین پیشگیری باید در تمام این مراحل برنامه‌ریزی شود. درمان همچنین برای حفظ سلامت مادر اهمیت دارد و نباید به دلیل بارداری قطع شود. در این مقاله توضیح می‌دهیم HIV در بارداری چه خطری برای نوزاد دارد، بار ویروسی چه نقشی ایفا می‌کند، داروهای ضدویروس چگونه استفاده می‌شوند و پس از تولد چه اقداماتی برای کاهش خطر انتقال لازم است.
آیا HIV در بارداری به جنین منتقل می‌شود؟
بله، HIV یا Human Immunodeficiency Virus می‌تواند از فرد باردار مبتلا به HIV به جنین یا نوزاد منتقل شود. این انتقال که به آن انتقال عمودی یا Perinatal HIV Transmission گفته می‌شود، ممکن است در دوران بارداری، هنگام زایمان یا در دوره شیردهی اتفاق بیفتد. با این حال، وجود HIV در مادر به این معنا نیست که جنین حتماً آلوده خواهد شد.
مهم‌ترین عامل قابل کنترل، درمان ضدرتروویروسی یا ART است. این درمان تکثیر ویروس را مهار می‌کند و با کاهش HIV RNA یا بار ویروسی، احتمال انتقال به نوزاد را پایین می‌آورد. بنابراین اگر HIV در بارداری تشخیص داده شود، نباید درمان به تعویق بیفتد. طبق راهنماهای NIH، ART باید در سریع‌ترین زمان ممکن پس از تشخیص آغاز یا در صورت مؤثر بودن ادامه داده شود تا سرکوب ویروسی ایجاد و حفظ شود.
احتمال انتقال HIV از مادر به نوزاد چقدر است؟
بدون اقدامات پیشگیرانه، خطر انتقال HIV از مادر به کودک قابل توجه است؛ اما با درمان مناسب می‌توان آن را به سطح بسیار پایینی رساند. CDC گزارش می‌کند که در شرایطی که ART و مداخلات مناسب انجام نشوند، خطر انتقال می‌تواند حدود ۳۰ درصد باشد، در حالی که با ترکیبی از درمان ضد رتروویروسی، مراقبت‌های مامایی و اقدامات مربوط به تغذیه نوزاد، این خطر می‌تواند به کمتر از ۲ درصد برسد.با این حال،میزان خطر هر فرد به بار ویروسی،زمان شروع درمان ،میزان پایبندی به دارو،شرایط زایمان و روش تغذیه نوزاد بستگی دارد.
آیا مادر مبتلا به HIV می‌تواند باردار شود؟
بله. HIV مثبت و بارداری می‌توانند در کنار هم وجود داشته باشند و بسیاری از افراد مبتلا با مراقبت پزشکی مناسب می‌توانند در شرایط مناسب پزشکی بارداری موفقی تجربه کنند. نکته مهم این است که بارداری بهتر است با برنامه ریزی پزشکی انجام شود تا درمان HIV، بار ویروسی، سلامت عمومی و داروهای مصرفی پیش از بارداری بررسی شوند.
اگر فرد پیش از بارداری ART دریافت می‌کند، نباید دارو را خودسرانه قطع کند. پزشک بر اساس رژیم دارویی، مقاومت ویروسی و وضعیت بارداری درباره ادامه یا تغییر درمان تصمیم می‌گیرد.
انتقال HIV در چه مراحلی از بارداری و تولد ممکن است؟
انتقال HIV از مادر به کودک در سه دوره اصلی امکان‌پذیر است: دوران بارداری، هنگام زایمان و دوران شیردهی. تماس نوزاد با خون و ترشحات مادر هنگام تولد می‌تواند در انتقال نقش داشته باشد.
به همین دلیل پیشگیری فقط به زمان زایمان محدود نمی‌شود. تشخیص HIV، شروع ART، پایش منظم بار ویروسی، تصمیم‌گیری درباره روش زایمان و برنامه‌ریزی برای داروی نوزاد و تغذیه او باید در کنار هم انجام شوند.
درمان HIV در دوران بارداری چگونه است؟
درمان اصلی HIV، ART یا Antiretroviral Therapy است. این درمان از یک یا چند داروی ضد رتروویروسی تشکیل می‌شود و هدف آن کاهش تکثیر HIV، حفظ عملکرد سیستم ایمنی و رساندن بار ویروسی به سطح غیرقابل شناسایی است.
راهنمای NIH توصیه می‌کند ART در بارداری هرچه زودتر شروع شود، بدون اینکه شروع درمان به مقدار بار ویروسی یا تعداد سلول های لنفوسیت CD4که نوعی گلبول سفید هستند که در عملکرد سیستم ایمنی نقش ضروری دارند،موکول شود. اگر فرد هنگام باردار شدن از رژیم مؤثر و قابل تحمل استفاده می‌کند، در بسیاری از موارد درمان ادامه پیدا می‌کند. انتخاب یا تغییر دارو باید توسط پزشک انجام شود، زیرا شرایط بارداری، تداخلات دارویی و سابقه مقاومت ویروسی باید در نظر گرفته شوند.پایبندی دقیق به درمان اهمیت زیادی دارد. قطع و وصل کردن دارو می‌تواند باعث افزایش بار ویروسی و کاهش اثربخشی درمان شود. در صورت عارضه یا دشواری مصرف، باید با پزشک مشورت شود.
آیا داروهای HIV در بارداری برای جنین خطرناک هستند؟
نگرانی درباره اثر دارو بر جنین طبیعی است، اما بارداری به‌خودی‌خود دلیل کنار گذاشتن ART نیست. راهنماهای تخصصی، رژیم‌های ضد رتروویروسی مناسب بارداری را بر اساس شواهد موجود مشخص می‌کنند و مزایای کنترل HIV برای مادر و کاهش خطر انتقال به نوزاد اهمیت زیادی دارد.
انتخاب دارو باید فردی باشد. پزشک با توجه به رژیم فعلی، سن بارداری، سابقه درمان، مقاومت دارویی و شرایط سلامت مادر تصمیم می‌گیرد چه داروهایی مناسب‌تر هستند. اگر فرد پیش از بارداری داروی HIV مصرف می‌کرد، نباید بدون مشورت پزشک آن را متوقف یا جایگزین کند.
بار ویروسی HIV در بارداری چه اهمیتی دارد؟
منظور از بار ویروسی در حقیقت مقدار HIV است که در خون وجود دارد. این شاخص، یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای ارزیابی خطر انتقال به نوزاد است. هرچه تکثیر ویروس بهتر کنترل شود، احتمال انتقال در دوران بارداری و زایمان کمتر می‌شود.
به همین دلیل، بار ویروسی در طول بارداری به طور منظم بررسی می‌شود. طبق راهنمایNIH،HIV RNA در شروع مراقبت بارداری، پس از آغاز یا تغییر ARTو در فواصل مشخص پایش می‌شود و حدود هفته ۳۶ بارداری یا نزدیک به چهار هفته پیش از زایمان نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. نتیجه این آزمایش می‌تواند در تصمیم‌گیری درباره مراقبت هنگام زایمان و برنامه دارویی نوزاد نقش داشته باشد.
زایمان طبیعی بهتر است یا سزارین در مادر مبتلا به HIV؟
نوع زایمان برای همه مادران مبتلا به HIV یکسان نیست و نباید فقط بر اساس مثبت بودن آزمایش HIV تصمیم‌گیری شود. مهم‌ترین عوامل، مقدار بار ویروسی نزدیک زمان زایمان، وضعیت درمان و شرایط مامایی هستند.
وقتی بار ویروسی به‌خوبی سرکوب شده باشد، ممکن است زایمان واژینال گزینه مناسبی باشد. اگر بار ویروسی سرکوب نشده باشد، پزشک ممکن است سزارین برنامه ریزی شده را توصیه کند. بنابراین تصمیم نهایی باید توسط تیم مراقبت بارداری و بر اساس آخرین نتیجه بار ویروسی و شرایط فرد گرفته شود.
آیا HIV از مادر از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل می‌شود؟
بله،HIVمی‌تواند از طریق شیر مادر منتقل شود؛ حتی زمانی که مادر تحت درمان قرار دارد، خطر انتقال از راه شیردهی با اینکه کمتر از یک درصد است اما به صفر نمی‌رسد. با این حال، سیاست تغذیه نوزاد در کشورهای مختلف یکسان نیست و به امکانات، دسترسی به آب و غذای ایمن، برنامه‌های سلامت عمومی و دستورالعمل‌های ملی بستگی دارد.
WHO در کشورها و شرایطی که شیردهی همراه با ART توصیه و حمایت می‌شود، ادامه درمان مادر و شیردهی انحصاری در شش ماه نخست را توصیه کرده است. در مقابل،برای مادرانی که ARTدریافت نمی کنند یا بار ویروسی شان سرکوب نشده است،در شرایطی که جایگزین تغذیه‌ای ایمن و پایدار فراهم است، ممکن است از روش‌های جایگزین برای حذف خطر انتقال از شیر مادر استفاده شود. بنابراین مادر نباید بدون دریافت مشاوره تخصصی درباره شیردهی تصمیم بگیرد.
بعد از تولد چگونه از انتقال HIV به نوزاد جلوگیری می‌شود؟
نوزاد در معرض HIV باید بر اساس سطح خطر انتقال، داروی ضد رتروویروسی پیشگیرانه یا درمان تجربی مناسب دریافت کند. انتخاب دارو و مدت مصرف به وضعیت مادر و میزان خطر بستگی دارد.
همچنین پیگیری آزمایش‌های تشخیصی نوزاد اهمیت زیادی دارد. آزمایش‌های مورد استفاده برای نوزادان در معرض HIV با آزمایش معمول بزرگسالان یکسان نیست و پزشک زمان‌بندی مناسب آزمایش‌های ویروسی را مشخص می‌کند. رعایت دقیق برنامه دارویی و مراجعه‌های بعدی ضروری است.
آزمایش HIV در بارداری چه زمانی انجام می‌شود؟
آزمایش HIV باید بخشی از مراقبت‌های بارداری باشد. CDCبر اهمیت آزمایش در هر بارداری تأکید می‌کند، حتی اگر فرد در گذشته آزمایش HIV منفی داشته باشد. در صورت وجود عوامل خطر یا شرایط خاص، پزشک ممکن است تکرار آزمایش را در مراحل بعدی بارداری نیز توصیه کند.
در صورت نداشتن مراقبت بارداری، آزمایش هنگام زایمان نیز اهمیت دارد.
اگر HIV در اواخر بارداری تشخیص داده شود چه باید کرد؟
تشخیص دیرهنگام به معنی از دست رفتن فرصت پیشگیری نیست. ART باید هرچه سریع‌تر طبق نظر پزشک آغاز شود و بار ویروسی و وضعیت مادر بررسی شود. تیم درمان همچنین درباره زمان و روش زایمان، داروی نوزاد و تغذیه پس از تولد برنامه‌ریزی می‌کند.
حتی اگر فرصت کمی تا زایمان باقی مانده باشد، شروع سریع درمان و اقدامات پیشگیرانه می‌تواند خطر انتقال را کاهش دهد. بنابراین نباید به دلیل دیر تشخیص داده شدنHIV، مراقبت را به بعد از تولد موکول کرد.
نتیجه‌گیری
HIV در بارداری قابل مدیریت است و انتقال HIV از مادر به نوزاد در بسیاری از موارد قابل پیشگیری است. شروع سریعART، مصرف منظم دارو، پایش بار ویروسی، برنامه‌ریزی برای زایمان، دریافت داروی پیشگیرانه توسط نوزاد و انتخاب روش تغذیه بر اساس شرایط فرد و دستورالعمل‌های محل زندگی، پایه‌های اصلی این مراقبت هستند.
فرد باردار مبتلا به HIV نباید درمان را خودسرانه قطع کند. تصمیم‌های مربوط به دارو، زایمان و شیردهی باید با مشارکت پزشک انجام شوند.
اگر باردار هستید و با HIV زندگی می‌کنید، مراقبت و درمان به‌موقع می‌تواند به کاهش خطر انتقال ویروس به نوزاد کمک کند. برای آگاهی بیشتر درباره روش‌های پیشگیری و دریافت مشاوره تخصصی، می‌توانید از دکتر سپیده مساعدی آن کمک بگیرید.
سوالات متداول
۱.آیا HIV در بارداری حتماً به نوزاد منتقل می‌شود؟
خیر. با ART و مراقبت مناسب می‌توان خطر انتقال را به میزان بسیار زیادی کاهش داد.
۲.آیا مادر مبتلا به HIV می‌تواند بارداری سالم داشته باشد؟
بله. کنترل بار ویروسی و مراقبت منظم پزشکی نقش مهمی در سلامت مادر و نوزاد دارد.
۳.آیا باید داروی HIV را در بارداری قطع کرد؟
خیر. قطع یا تغییر خودسرانه دارو می‌تواند خطرناک باشد و تصمیم درباره ادامه یا تغییر ART باید با پزشک انجام شود
۴.آیا زایمان طبیعی برای مادر مبتلا به HIV ممنوع است؟
خیر. روش زایمان بر اساس بار ویروسی نزدیک زایمان و شرایط مامایی تعیین می‌شود.
۵.آیا HIV از شیر مادر منتقل می‌شود؟
بله، انتقال از طریق شیردهی ممکن است. انتخاب روش تغذیه باید بر اساس شرایط مادر، سرکوب ویروسی و دستورالعمل‌های معتبر محل زندگی انجام شود.
۶.اگر HIV در اواخر بارداری تشخیص داده شود، هنوز امکان پیشگیری وجود دارد؟
بله. شروع سریع ART و اجرای اقدامات مناسب برای مادر و نوزاد می‌تواند خطر انتقال را کاهش دهد.